Ile trwa ospa wietrzna? Od objawów do pełnego wyzdrowienia

Nie wiesz, ile naprawdę trwa ospa wietrzna i kiedy możesz spodziewać się końca wysypki i świądu. Z tego artykułu dowiesz się, jak krok po kroku przebiega zakażenie od pierwszego kontaktu z wirusem aż do odpadnięcia ostatniego strupa. Poznasz też najważniejsze zasady leczenia, izolacji, profilaktyki i szczepień u dzieci oraz dorosłych.

Czym jest ospa wietrzna?

Ospa wietrzna to ostra choroba zakaźna wywołana przez wirusa Varicella-Zoster (VZV), nazywanego też wirusem ospy wietrznej i półpaśca. Pierwsze zakażenie tym patogenem manifestuje się właśnie jako ospa wietrzna, natomiast półpasiec jest późniejszą reaktywacją tego samego wirusa, który po przebytej ospie pozostaje w zwojach nerwowych w stanie uśpienia. Do zakażenia dochodzi głównie drogą kropelkową oraz przez bezpośredni kontakt z treścią pęcherzyków, a przy bliskiej styczności ryzyko zachorowania sięga nawet 90%.

Na ospę chorują przede wszystkim dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, natomiast u dorosłych, kobiet w ciąży i osób z osłabioną odpornością przebieg bywa znacznie cięższy i częściej prowadzi do powikłań.

W krajach o szerokim dostępie do szczepionki przeciw ospie wietrznej liczba zachorowań istotnie spadła, a typowy wiek zachorowania przesunął się na osoby nieszczepione.

Ekspert: Nigdy nie myl ospy wietrznej z innymi wysypkami wirusowymi — jeśli wysypka występuje falami i w różnych stadiach (plamka → pęcherzyk → strup), to silny wskaźnik ospy wietrznej.

Ile trwa ospa wietrzna – od inkubacji do pełnego wyzdrowienia?

Cały przebieg ospy wietrznej, od zakażenia do pełnego wygojenia skóry, zajmuje zwykle około 2–3 tygodni. Okres inkubacji wynosi 10–21 dni, średnio około 14 dni. Objawy prodromalne, zwłaszcza u dorosłych, trwają zwykle 1–2 dni, po czym pojawia się typowa wysypka pęcherzykowa. Kolejne „fale” wykwitów występują przez 3–5 dni, a pojedyncza zmiana skórna przechodzi cały cykl od plamki do strupa w około 6–7 dni. Pełne wyzdrowienie stwierdza się, gdy wszystkie strupy odpadną, co następuje najczęściej w ciągu 10–14 dni od początku wysypki.

Okres inkubacji – kiedy pojawiają się pierwsze objawy?

Okres inkubacji ospy wietrznej, czyli czas od kontaktu z wirusem Varicella-Zoster do pojawienia się pierwszych objawów, wynosi 10–21 dni, a najczęściej około 14 dni. U osób zaszczepionych lub częściowo uodpornionych choroba może rozwijać się łagodniej, a symptomy mogą być skąpe. Zdarza się też, że po bardzo intensywnej ekspozycji objawy pojawiają się nieco szybciej. U dorosłych i młodzieży częściej obserwuje się krótki okres prodromalny 1–2 dni przed wysypką, z gorączką i złym samopoczuciem.

Typowy przebieg wysypki i czas trwania poszczególnych faz – ile dni trwają?

Przebieg wysypki przy ospie wietrznej jest na tyle charakterystyczny, że często pozwala rozpoznać chorobę bez dodatkowych badań. Zmiany skórne pojawiają się rzutami, w różnych stadiach rozwoju, co daje obraz „gwiaździstego nieba” – obok siebie widzisz plamki, grudki, pęcherzyki i strupy. Warto, abyś znał typowy czas trwania poszczególnych faz:

U osób częściowo zaszczepionych wysypka może być skąpa, z mniejszą liczbą pęcherzyków i szybszym gojeniem.

Kiedy osoba jest zakaźna i kiedy izolować?

Przy ospie wietrznej okres zakaźności zaczyna się 1–2 dni przed pojawieniem się wysypki, w fazie gorączki i złego samopoczucia, gdy jeszcze trudno podejrzewać ospę. Chory zaraża do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną i pokryją się strupami, co u typowo zdrowych osób trwa zwykle około 5–7 dni od początku wysypki. U pacjentów z niedoborami odporności okres ten może się wydłużyć, ponieważ gojenie zmian jest wolniejsze, a wirus dłużej obecny w płynie pęcherzykowym.

Izolację można zakończyć, gdy wszystkie zmiany są suche, zestrupiałe i nie pojawiają się nowe wykwity.

Jak wyglądają objawy i etapy choroby?

Przebieg kliniczny ospy wietrznej obejmuje zwykle krótki okres prodromalny z niespecyficznymi objawami, następnie pojawienie się charakterystycznej, swędzącej wysypki w różnych stadiach rozwoju oraz objawy ogólne takie jak gorączka, ból głowy, osłabienie i brak apetytu. U małych dzieci ospa często zaczyna się od kilku niespokojnych dni, natomiast u dorosłych wstępna faza jest wyraźniejsza i bardziej dokuczliwa.

Jak wyglądają objawy prodromalne?

Objawy prodromalne to pierwsze, mało swoiste sygnały infekcji, które mogą przypominać zwykłe przeziębienie lub grypę. Występuje gorączka od umiarkowanej do wysokiej, sięgająca często 38–39°C, ból głowy, uczucie rozbicia, ogólne złe samopoczucie, brak apetytu i bóle mięśniowe. U dzieci faza ta bywa bardzo krótka lub prawie niezauważalna, w przeciwieństwie do dorosłych, u których takie dolegliwości pojawiają się zazwyczaj 1–2 dni przed wysypką.

Jak ewoluuje wysypka – grudki, pęcherze, nadżerki i strupy?

Wysypka przy ospie wietrznej rozwija się etapowo. Najpierw na skórze pojawiają się drobne czerwone plamki (macula), które w krótkim czasie przechodzą w grudki. Następnie grudki wypełniają się przeźroczystym płynem, tworząc pęcherzyki surowicze. Pęcherzyki pękają, tworząc nadżerki, które w kolejnych dniach wysychają i pokrywają się twardymi strupami. Charakterystyczne jest to, że nowe zmiany pojawiają się falami, więc na jednym obszarze skóry możesz jednocześnie zaobserwować plamki, pęcherzyki i strupy, co ułatwia odróżnienie ospy od innych wysypek.

Drapanie zmian zwiększa ryzyko trwałych blizn i nadkażeń bakteryjnych, dlatego trzeba jak najlepiej ograniczać świąd.

Ekspert: Największe ryzyko blizn i nadkażeń występuje przy intensywnym drapaniu — natychmiastowe stosowanie chłodnych okładów i leków przeciświądowych zmniejsza ryzyko wtórnej infekcji bakteryjnej.

Jak leczyć i łagodzić objawy oraz kiedy stosować leki przeciwwirusowe?

U większości dzieci ospa wietrzna leczona jest objawowo, w domu. Twoim głównym celem jest kontrola gorączki, skuteczne łagodzenie świądu oraz zapobieganie wtórnym nadkażeniom bakteryjnym skóry. Wymaga to delikatnej pielęgnacji wysypki, utrzymywania paznokci w krótkiej długości, częstego mycia rąk oraz lekkiej, przewiewnej odzieży, która nie podrażnia skóry. U osób z cięższym przebiegiem, dorosłych czy pacjentów z obniżoną odpornością włącza się leczenie przyczynowe, czyli leki przeciwwirusowe.

U wybranych pacjentów konieczne jest zastosowanie leków przeciwwirusowych już na początku choroby, najczęściej acyklowiru lub walacyklowiru, podanych najlepiej w ciągu 24–48 godzin od pojawienia się wysypki:

• dorośli oraz młodzież z ciężkim przebiegiem ospy,
• osoby z obniżoną odpornością (np. w trakcie chemioterapii, terapii immunosupresyjnej),
• kobiety w ciąży po kontakcie z ospą lub z objawami choroby,
• noworodki oraz niemowlęta narażone na zakażenie lub z objawami ciężkiego przebiegu,
• pacjenci z chorobami przewlekłymi płuc, serca czy nerek, gdzie ryzyko powikłań jest wyższe.

W leczeniu objawowym u dzieci preferowanym lekiem przeciwgorączkowym jest paracetamol, który działa przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, a jednocześnie jest bezpieczny przy prawidłowym dawkowaniu. Należy unikać kwasu acetylosalicylowego (aspiryny), ponieważ u dzieci wiąże się on z ryzykiem wystąpienia zespołu Reye’a. W razie potrzeby można stosować również ibuprofen, o ile lekarz nie widzi przeciwwskazań. Świąd łagodzą leki przeciwhistaminowe, na przykład loratadyna, oraz miejscowe środki kojące. W przypadku ciężkiego przebiegu, wysokiej gorączki czy nasilonego kaszlu konieczna jest szybka konsultacja lekarska.

Pilnej konsultacji lub hospitalizacji wymagają sytuacje, w których obserwujesz wysoką, długo utrzymującą się gorączkę mimo leków, duszność, przyspieszony oddech, zaburzenia świadomości, silny ból głowy, sztywność karku, a także szybkie szerzenie się zmian skórnych z ropną wydzieliną, zaczerwienieniem i obrzękiem, wskazujących na nadkażenie bakteryjne, np. przez Staphylococcus aureus.

Jakie są powikłania i kto jest w grupie ryzyka?

Ospa wietrzna u zdrowych dzieci zazwyczaj przebiega łagodnie, ale choroba może powodować poważne powikłania. Do najczęstszych należą wtórne nadkażenia bakteryjne skóry, często wywołane przez Staphylococcus aureus, prowadzące do ropni, liszajca czy nawet martwiczego zapalenia powięzi. Groźne są także zapalenie płuc, zapalenie mózgu i móżdżku (encefalitis), zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zaburzenia krzepnięcia z postacią krwotoczną oraz zapalenie wątroby. U dzieci, którym podawano aspirynę, może rozwinąć się Zespół Reye’a, a u noworodków zakażenie bywa uogólnione i zagrażające życiu.

Do grup wysokiego ryzyka ciężkiego przebiegu i powikłań należą:

• noworodki i młodsze niemowlęta – mają niedojrzały układ odpornościowy i łatwo się odwadniają,
• kobiety w ciąży – ospa zwiększa ryzyko powikłań u matki i wad płodu, szczególnie w I trymestrze,
• osoby z obniżoną odpornością – leczone immunosupresyjnie, po przeszczepach, z chorobami nowotworowymi,
• dorośli, zwłaszcza niezaszczepieni – u nich częściej dochodzi do zapalenia płuc i ciężkiego przebiegu,
• pacjenci z chorobami przewlekłymi, jak przewlekłe choroby płuc, serca, nerek czy zaburzenia krzepnięcia, u których zakażenie obciąża dodatkowo organizm.

Jeśli należysz do którejś z tych grup lub opiekujesz się takim pacjentem, bardzo istotne jest, aby po kontakcie z osobą chorą na ospę wietrzną szybko skonsultować się z lekarzem. W wielu przypadkach warto rozważyć wczesne włączenie leczenia przeciwwirusowego lub zastosowanie immunoprofilaktyki biernej, na przykład specjalnej immunoglobuliny, co może złagodzić przebieg choroby.

Jak zapobiegać ospie u dzieci i dorosłych – szczepienia i profilaktyka?

Najskuteczniejszą formą ochrony przed ospą wietrzną jest szczepionka przeciw ospie wietrznej, będąca podstawą immunoprofilaktyki. Zawiera ona żywy, osłabiony wirus Varicella-Zoster i wywołuje powstanie długotrwałej odporności. Standardowy schemat u dzieci to dwie dawki: pierwsza w wieku 12–15 miesięcy, druga w wieku 4–6 lat. Dla niezaszczepionych nastolatków i dorosłych zaleca się dwie dawki w odstępie 4–8 tygodni. Szczepienie znacząco redukuje liczbę zachorowań, a w razie infekcji po szczepieniu choroba ma zwykle łagodniejszy przebieg i rzadziej prowadzi do powikłań.

U osób narażonych na kontakt z wirusem Varicella-Zoster można zastosować tzw. profilaktykę poekspozycyjną, która powinna być omówiona z lekarzem:

• podanie szczepionki przeciw ospie wietrznej w ciągu 3–5 dni po ekspozycji,
• zastosowanie immunoglobuliny swoistej (VZIG) u osób wysokiego ryzyka, np. ciężarnych, noworodków, osób immunosupresyjnych,
• w niektórych sytuacjach wczesne włączenie leków przeciwwirusowych, takich jak acyklowir, po ocenie lekarza.

Dodatkowo musisz zadbać o ograniczenie transmisji wirusa w otoczeniu. Chory na ospę wietrzną powinien zostać czasowo wyłączony z przedszkola, szkoły czy pracy do czasu, aż wszystkie zmiany skórne wyschną i zestrupieją. Osoby szczególnie wrażliwe, na przykład kobiety w ciąży czy pacjenci z upośledzoną odpornością, po bliskim kontakcie z chorym wymagają indywidualnej oceny ryzyka. Personel medyczny narażony na kontakt z ospą powinien mieć udokumentowane szczepienia lub potwierdzoną odporność oraz stosować odpowiednie środki ochrony.

W każdym przypadku wątpliwej wysypki lub po istotnym kontakcie z osobą chorą na ospę wietrzną konieczna jest konsultacja medyczna. Dokumentacja dotycząca odbytych szczepień przeciw ospie wietrznej jest bardzo pomocna przy ocenie ryzyka zachorowania, decyzji o izolacji oraz ewentualnym zastosowaniu profilaktyki poekspozycyjnej.

Co warto zapamietać?:

• Ospa wietrzna to ostra choroba zakaźna wywołana przez wirusa VZV, szerząca się drogą kropelkową i przez kontakt z treścią pęcherzyków; ryzyko zakażenia przy bliskiej styczności sięga ok. 90%, a cięższy przebieg dotyczy głównie dorosłych, ciężarnych i osób z obniżoną odpornością.
• Cały przebieg choroby trwa zwykle 2–3 tygodnie: inkubacja 10–21 dni (średnio 14), wysypka pojawia się falami przez 3–5 dni, pojedyncza zmiana goi się 6–7 dni, a pełne wyzdrowienie następuje zwykle 10–14 dni od początku wysypki, gdy odpadną wszystkie strupy.
• Chory jest zakaźny od 1–2 dni przed wysypką do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną i zestrupieją (zwykle 5–7 dni od początku wysypki); izolację kończy się, gdy nie pojawiają się nowe wykwity, a wszystkie zmiany są suche i zestrupiałe.
• Leczenie większości dzieci jest objawowe (paracetamol, ewentualnie ibuprofen, leki przeciwhistaminowe na świąd, pielęgnacja skóry i zapobieganie drapaniu); acyklowir/walacyklowir włącza się w ciągu 24–48 h od wysypki u dorosłych, ciężarnych, noworodków, osób z obniżoną odpornością i chorobami przewlekłymi lub przy ciężkim przebiegu.
• Najważniejsza profilaktyka to szczepienie żywą, atenuowaną szczepionką VZV (2 dawki: 12–15 mies. i 4–6 lat; u niezaszczepionych nastolatków i dorosłych 2 dawki co 4–8 tyg.), a po ekspozycji możliwe jest podanie szczepionki w 3–5 dni, immunoglobuliny VZIG lub leków przeciwwirusowych u osób z grup ryzyka.