Nie wiesz, skąd brać witaminę B12, jak działa w organizmie i czy grozi Ci jej niedobór. Z tego artykułu dowiesz się, gdzie występuje witamina B12, jakie ma właściwości, jak rozpoznać jej deficyt i jak mądrze ją suplementować. Przejdziemy też krok po kroku przez badania, dawki i praktyczne zalecenia dla osób jedzących mięso, wegetarian i wegan.
Co to jest witamina B12 – właściwości i funkcje
Witamina B12, czyli kobalamina, to nazwa całej grupy związków należących do korynoidów, które w swojej strukturze zawierają jon kobaltu osadzony w charakterystycznym pierścieniu korynowym. Należy ona do witamin rozpuszczalnych w wodzie, a organizm człowieka nie potrafi jej syntetyzować, dlatego musi być regularnie dostarczana z dietą lub suplementami. Źródłem kobalaminy są mikroorganizmy, głównie bakterie, które syntetyzują ją w przewodzie pokarmowym zwierząt.
W praktyce spotkasz kilka form witaminy B12. Cyjanokobalamina to bardzo stabilna, syntetyczna postać szeroko stosowana w suplementach diety i preparatach do iniekcji. Hydroksykobalamina jest formą często używaną w zastrzykach, dobrze utrzymującą się w organizmie. Metylokobalamina i adenozylokobalamina (deoksyadenozylokobalamina) to formy aktywne biologicznie, działające odpowiednio w cytoplazmie i mitochondriach komórek, uczestniczące bezpośrednio w reakcji remetylacji homocysteiny oraz w metabolizmie kwasów tłuszczowych nieparzystowęglowych.
Witamina B12 pełni w organizmie kilka bardzo ważnych funkcji. Bierze udział w syntezie DNA oraz w przemianach jednowęglowych, gdzie jako koenzym metylokobalaminy uczestniczy w reakcjach remetylacji homocysteiny do metioniny. Jest konieczna do prawidłowej produkcji krwinek czerwonych w szpiku kostnym, a jej niedobór prowadzi do powstania dużych, nieprawidłowych erytrocytów. Kobalamina jest też niezbędna dla układu nerwowego, ponieważ uczestniczy w tworzeniu osłonki mielinowej nerwów i w produkcji neuroprzekaźników, co bezpośrednio przekłada się na sprawność pamięci, równowagę i nastrój.
- Najczęściej oceniane markery funkcji B12 to stężenie witaminy B12 w surowicy, holotranskobalamina (tzw. active B12), kwas metylomalonowy (MMA) oraz poziom homocysteiny.
Niedobór kobalaminy często daje jednocześnie objawy ze strony szpiku kostnego w postaci makrocytozy i niedokrwistości megaloblastycznej oraz objawy neurologiczne takie jak parestezje czy ataksja, dlatego przy ich współwystępowaniu diagnostyka w kierunku deficytu B12 powinna mieć wysoki priorytet.
Gdzie występuje witamina B12 – naturalne źródła i ilości w produktach
Witamina B12 występuje naturalnie niemal wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak mięso, ryby, jaja, nabiał, podroby i owoce morza. Rośliny same nie syntetyzują kobalaminy, a jej śladowe ilości w niektórych warzywach czy wodorostach wynikają z obecności bakterii na ich powierzchni. Często są to jednak nieaktywne analogi witaminy B12, które nie działają jak prawdziwa kobalamina i mogą wręcz zaburzać jej wchłanianie.
| Produkt | Zawartość B12 (µg/100 g) — wartość źródłowa i źródło danych | % RDA*/100 g (RDA = 2,4 µg) |
| Wątróbka wołowa | ~70 µg/100 g (USDA FoodData Central, wątroba wołowa, gotowana) | ~2910 % |
| Małże | ~99 µg/100 g (USDA FoodData Central, małże gotowane) | ~4125 % |
| Ostrygi | ~16 µg/100 g (USDA FoodData Central) | ~670 % |
| Śledź atlantycki | ~13 µg/100 g (Polskie Tabele Składu i Wartości Odżywczej Żywności IŻŻ 2020) | ~540 % |
| Łosoś | ~3,2 µg/100 g (USDA, łosoś hodowlany, pieczony) | ~135 % |
| Tuńczyk | ~9,4 µg/100 g (USDA, tuńczyk w wodzie) | ~390 % |
| Sardynki | ~8,9 µg/100 g (USDA, sardynki w oleju, odsączone) | ~370 % |
| Jajo kurze – żółtko | ~4,7 µg/100 g żółtka (Polskie Tabele IŻŻ 2020) | ~195 % |
| Mleko krowie 2% | ~0,4 µg/100 g (Polskie Tabele IŻŻ 2020) | ~17 % |
| Ser twarogowy półtłusty | ~1,0 µg/100 g (Polskie Tabele IŻŻ 2020) | ~42 % |
| Ser cheddar | ~1,5 µg/100 g (USDA FoodData Central) | ~63 % |
| Mięso wołowe (udziec, gotowane) | ~2,5 µg/100 g (USDA, beef round, cooked) | ~104 % |
Produkty takie jak wątróbka wołowa, małże, ostrygi czy śledź dostarczają bardzo dużo kobalaminy nawet w niewielkich porcjach. Tłuste ryby morskie, mięso czerwone oraz sery dojrzewające zapewniają ilości umiarkowane, ale zwykle wystarczające przy regularnym spożyciu. Mleko, twaróg czy pojedyncze jajo wnoszą raczej małe dawki B12 i same w sobie zwykle nie pokryją potrzeb osoby, która zupełnie nie je mięsa i ryb.
Produkty odzwierzęce – zawartość w µg/100 g
| Produkt | Zawartość B12 (µg/100 g) | % RDA/100 g | Komentarz praktyczny o porcji |
| Wątróbka wołowa | ~70 | ~2910 % | Porcja 50 g wątróbki to około 35 µg B12, czyli ponad 1400% RDA dla dorosłego. |
| Małże gotowane | ~99 | ~4125 % | Porcja 80 g małży dostarcza około 79 µg B12, co daje kilka tysięcy procent RDA. |
| Śledź | ~13 | ~540 % | 100 g śledzia (2–3 filety) to ok. 13 µg B12, czyli ponad 5-krotność zapotrzebowania. |
| Łosoś | ~3,2 | ~135 % | Porcja 120 g pieczonego łososia dostarcza ok. 3,8 µg B12, co pokrywa 160% RDA. |
| Tuńczyk w wodzie | ~9,4 | ~390 % | Typowa puszka 120 g to około 11 µg B12, czyli prawie 5-krotność RDA. |
| Sardynki w oleju | ~8,9 | ~370 % | Puszka 90 g sardynek daje około 8 µg B12, czyli ponad 300% dziennego zapotrzebowania. |
| Mięso wołowe, gotowane | ~2,5 | ~104 % | Stek 150 g zapewnia około 3,8 µg B12, czyli 160% RDA. |
| Mięso z piersi kurczaka | ~0,4 | ~17 % | Porcja 150 g piersi kurczaka to tylko około 0,6 µg B12, co pokrywa mniej niż 30% RDA. |
| Jajo kurze (całe) | ok. 1,1 µg/szt. (duże jajo, w przeliczeniu ~2 µg/100 g produktu jadalnego) | ~46 % | Dwa duże jaja to około 2,2 µg B12, czyli prawie pełne pokrycie RDA. |
| Mleko krowie 2% | ~0,4 | ~17 % | Szklanka 250 ml dostarcza ok. 1,0 µg B12, czyli około 40% dziennego zapotrzebowania. |
| Ser cheddar | ~1,5 | ~63 % | Porcja 30 g sera żółtego to ok. 0,45 µg B12, co daje niespełna 20% RDA. |
Podane wartości mogą się różnić w zależności od gatunku, sposobu chowu zwierząt, rodzaju paszy oraz metody obróbki termicznej. Wątroba zawsze zawiera wielokrotnie więcej B12 niż mięśnie szkieletowe, a ryby morskie są zwykle bogatsze w kobalaminę niż chude mięso drobiowe. Zawartość w mleku i nabiale zależy także od zawartości tłuszczu i składu diety zwierząt.
Produkty wzbogacane i opcje dla wegan
Osoby na diecie roślinnej mają do dyspozycji produkty wzbogacane w witaminę B12, w których zwykle stosuje się formę cyjanokobalaminy. Najczęściej fortyfikuje się napoje roślinne (sojowe, owsiane, migdałowe), płatki śniadaniowe, drożdże odżywcze oraz zamienniki mięsa. Typowy napój roślinny dostarcza około 0,38–0,5 µg B12 na 100 ml, co oznacza, że szklanka 250 ml zawiera około 0,9–1,25 µg. Wzbogacane płatki śniadaniowe dostarczają zwykle 1–2 µg w porcji 30 g, a łyżka stołowa drożdży odżywczych wzbogaconych to najczęściej 2–4 µg kobalaminy.
- Opcje suplementacyjne dla wegan to wzbogacone drożdże odżywcze, doustne suplementy z cyjanokobalaminą lub metylokobalaminą oraz specjalne preparaty żywnościowe wzbogacane w B12 o kontrolowanej zawartości na porcję.
Musisz mocno uważać na produkty reklamowane jako „naturalne roślinne źródła B12”, takie jak spirulina, niektóre wodorosty, glony czy fermentowane rośliny. W wielu z nich dominują nieaktywne analogi witaminy B12, które nie pełnią funkcji kobalaminy u człowieka, a część badań sugeruje, że mogą wręcz konkurować z prawdziwą B12 o miejsca wiązania, utrudniając jej działanie. Przykładem jest spirulina, która zawiera głównie pseudowitaminę B12. W literaturze naukowej opisywano przypadki, w których osoby polegające wyłącznie na algach mimo prawidłowego poziomu „B12” w niektórych testach rozwijały objawy funkcjonalnego niedoboru, co potwierdzały podwyższone poziomy MMA i homocysteiny.
Jeśli jesteś weganinem, potrzebujesz konkretnych liczb, a nie ogólników – porcja napoju roślinnego wzbogaconego powinna dostarczać co najmniej 1–1,5 µg B12, porcja płatków śniadaniowych 1–2 µg, a typowy suplement doustny 25–100 µg dziennie w profilaktyce lub 1000–2000 µg przy leczeniu niedoboru.
Jak przebiega wchłanianie i jakie jest zapotrzebowanie?
Wchłanianie witaminy B12 to wieloetapowy proces wymagający sprawnego żołądka, trzustki i jelita krętego. W produktach odzwierzęcych kobalamina jest związana z białkami. W żołądku pod wpływem kwasu solnego i pepsyny dochodzi do jej uwolnienia, a następnie wiązania z białkiem R (haptokoryną). Dalej, w dwunastnicy i jelicie cienkim, enzymy trzustkowe rozkładają kompleks B12–haptokoryna, dzięki czemu wolna witamina może połączyć się z czynnikiem wewnętrznym IF (Intrinsic Factor) produkowanym przez komórki okładzinowe żołądka.
Kompleks B12–IF dociera do końcowego odcinka jelita krętego, gdzie jest rozpoznawany przez specyficzne receptory i aktywnie wchłaniany do enterocytów. Niewielka część witaminy może być też wchłaniana biernie na całej długości przewodu pokarmowego, niezależnie od IF, ale jest to maksymalnie około 1% dużej dawki podanej doustnie. Dlatego przy prawidłowym wchłanianiu wystarczą małe ilości B12 z diety, natomiast w leczeniu niedoboru doustnymi preparatami stosuje się zdecydowanie wyższe dawki.
Zaburzenie któregokolwiek z etapów może skutkować niedoborem. Brak lub uszkodzenie IF (np. w autoimmunologicznej anemii złośliwej Addisona i Biermera) uniemożliwia aktywny transport w jelicie krętym. Przewlekłe stosowanie inhibitorów pompy protonowej czy atrofia śluzówki żołądka zmniejszają wydzielanie kwasu solnego i utrudniają uwalnianie B12 z białek. Choroby jelita krętego, resekcje chirurgiczne, długotrwałe stosowanie metforminy, choroby trzustki czy zakażenia pasożytnicze również obniżają ilość wchłanianej witaminy.
Jak przebiega wchłanianie witaminy B12?
Możesz wyobrazić sobie drogę kobalaminy jako dobrze zaplanowaną trasę przez kilka odcinków przewodu pokarmowego. W żołądku po spożyciu mięsa czy ryby B12 uwalnia się z białek dzięki kwasowi solnemu i pepsynie, a następnie wiąże się z haptokoryną wydzielaną przez ślinianki i błonę śluzową żołądka. Ten pierwszy kompleks ma za zadanie ochronić wrażliwą cząsteczkę przed kwaśnym środowiskiem. Po przejściu do dwunastnicy włączają się do pracy enzymy trzustkowe, które rozkładają białko R i uwalniają kobalaminę.
Od tego momentu witamina łączy się z czynnikiem IF wydzielanym przez komórki okładzinowe żołądka. Kompleks B12–IF przemieszcza się do końcowej części jelita krętego, gdzie na powierzchni enterocytów znajduje się specyficzny receptor rozpoznający IF. Po związaniu dochodzi do endocytozy i wchłonięcia kobalaminy do komórki jelitowej, skąd trafia do krwi. We krwi B12 jest transportowana głównie przez transkobalaminę II w postaci tzw. holotranskobalaminy, która dostarcza witaminę do tkanek, przede wszystkim do wątroby, będącej głównym magazynem tej witaminy.
- Do czynników zmniejszających wchłanianie B12 należą atrofia błony śluzowej żołądka, nieswoiste choroby zapalne jelit takie jak choroba Crohna, resekcja żołądka lub jelita krętego, operacje bariatryczne, przewlekłe przyjmowanie IPP i metforminy oraz wiek podeszły.
Zapotrzebowanie i zapasy – normy RDA i wartości liczbowe
| Grupa | RDA / zalecane spożycie B12 (µg/dzień) | Źródło norm |
| Dzieci 1–3 lata | 0,9 | Polskie Normy Żywienia 2020 (NIZP PZH) / IOM |
| Dzieci 4–6 lat | 1,2 | Polskie Normy Żywienia 2020 |
| Dzieci 7–9 lat | 1,8 | Polskie Normy Żywienia 2020 |
| Dzieci 10–18 lat | 2,0–2,4 (w zależności od wieku i płci) | EFSA 2015, Polskie Normy Żywienia 2020 |
| Dorośli (kobiety i mężczyźni) | 2,4 | Polskie Normy Żywienia 2020 / IOM |
| Kobiety w ciąży | 2,6 | Polskie Normy Żywienia 2020 |
| Kobiety karmiące | 2,8 | Polskie Normy Żywienia 2020 |
Organizm gromadzi znaczne zapasy witaminy B12 głównie w wątrobie, szacowane zwykle na około 2–5 mg. Ponieważ dzienne zapotrzebowanie wynosi zaledwie ułamki miligrama, całkowite wyczerpanie zasobów trwa długo. U osoby, która nagle przestaje dostarczać kobalaminę z dietą lub ma nowo powstałe zaburzenia wchłaniania, objawy niedoboru mogą pojawić się dopiero po 2–5 latach, gdy utracone zostanie około 80–90% magazynowanej puli.
Jakie są objawy i przyczyny niedoboru witaminy B12?
Niedobór witaminy B12 ma duże znaczenie kliniczne, ponieważ uszkadza jednocześnie układ krwiotwórczy i nerwowy. Jeśli nie zareagujesz odpowiednio wcześnie, zmiany neurologiczne mogą stać się częściowo nieodwracalne. Wczesne wykrycie i szybkie wyrównanie deficytu to jedna z najważniejszych rzeczy w praktyce lekarza rodzinnego, internisty i dietetyka.
- objawy hematologiczne – niedokrwistość megaloblastyczna, makrocytoza w morfologii, bladość skóry i śluzówek, osłabienie, tachykardia, duszność przy wysiłku
- objawy neurologiczne – parestezje rąk i stóp, drętwienia, neuropatia obwodowa, zaburzenia czucia wibracji, ataksja chodu, podostre zwyrodnienie rdzenia kręgowego, zaburzenia widzenia
- objawy psychiczne i poznawcze – zaburzenia pamięci, spowolnienie myślenia, otępienie, wahania nastroju, depresja, drażliwość, stany lękowe
- objawy ogólne – przewlekłe zmęczenie, osłabienie, spadek wydolności, utrata masy ciała, obniżony apetyt
- zmiany w jamie ustnej – zapalenie języka (język „bawoli”, gładki i bolesny), pieczenie języka, zajady, ból jamy ustnej
- markery biochemiczne – podwyższony kwas metylomalonowy (MMA), zwiększone stężenie homocysteiny, często współistniejąca hipersegmentacja neutrofili w rozmazie ręcznym
Przyczyny niedoboru B12 są zróżnicowane i warto je wypunktować, żebyś mógł realnie ocenić własne ryzyko. Do częstych należą długotrwałe diety eliminujące mięso i produkty odzwierzęce, zwłaszcza weganizm bez suplementacji i restrykcyjny wegetarianizm. Inne częste przyczyny to autoimmunologiczna anemia złośliwa Addisona i Biermera z obecnością przeciwciał przeciw IF lub komórkom okładzinowym, przewlekłe stany zmniejszające kwaśność soku żołądkowego, resekcje żołądka lub jelita krętego, nieswoiste choroby zapalne jelit, przewlekłe zapalenie trzustki, zakażenia pasożytnicze. Ważną rolę odgrywają leki, zwłaszcza metformina i inhibitory pompy protonowej, a u części pacjentów przyczyną są rzadkie defekty genetyczne związane z transportem lub metabolizmem kobalaminy.
Jak zbadać i interpretować poziom witaminy B12?
W diagnostyce niedoboru B12 można dziś skorzystać z całego zestawu badań. Najbardziej dostępne jest oznaczenie stężenia witaminy B12 w surowicy, ale ma ono ograniczoną czułość, zwłaszcza w strefie wartości granicznych. Dlatego w interpretacji często uwzględnia się dodatkowo stężenie holotranskobalaminy, kwasu metylomalonowego, homocysteiny oraz klasyczną morfologię krwi z rozmazem, które razem dają pełniejszy obraz sytuacji.
| Test | Jednostki i typowe wartości / odcięcia | Znaczenie kliniczne / interpretacja | Kiedy wykonać dodatkowe badania |
| Witamina B12 w surowicy | pg/mL lub pmol/L. Niedobór często definiuje się jako <200 pg/mL (~<148 pmol/L), strefa graniczna 200–300 pg/mL (148–221 pmol/L), wartości >300 pg/mL zwykle uznaje się za prawidłowe. 1 pg/mL ≈ 0,738 pmol/L. | Podstawowy, łatwo dostępny test. Niskie wartości zwykle potwierdzają niedobór, ale w przedziale granicznym wynik może być fałszywie uspokajający, szczególnie u osób starszych i przy współistniejących chorobach. | Przy wynikach 200–300 pg/mL lub przy objawach mimo „prawidłowej” wartości warto oznaczyć MMA, homocysteinę i/lub holotranskobalaminę. |
| Holotranskobalamina (active B12) | pmol/L. Zakres referencyjny zależny od laboratorium, często około 37–140 pmol/L. Wartości <25–35 pmol/L sugerują niedobór funkcjonalny. | Ocenia frakcję B12 aktywnie dostępną dla komórek. Uważana za bardziej czuły marker wczesnego niedoboru niż całkowita B12 w surowicy. | Warto oznaczyć przy niejasnych lub granicznych wynikach całkowitej B12, u osób starszych, w chorobach przewodu pokarmowego oraz przy braku zgodności obrazu klinicznego z poziomem B12. |
| Kwas metylomalonowy (MMA) | nmol/L w surowicy lub moczu. Wartości >271 nmol/L często wskazują na niedobór B12. | Bardzo czuły marker niedoboru funkcjonalnego B12, rośnie, gdy w tkankach brakuje kobalaminy, nawet przy prawidłowym stężeniu w surowicy. | Szczególnie przydatny przy podejrzeniu niedoboru B12 z objawami neurologicznymi, przy sprzecznych wynikach innych badań i u pacjentów po operacjach przewodu pokarmowego. |
| Homocysteina | µmol/L. Często za prawidłowe uznaje się wartości <10–12 µmol/L. | Podwyższona przy niedoborze B12, ale także przy niedoborze kwasu foliowego i witaminy B6, niewydolności nerek czy niedoczynności tarczycy. Sama w sobie jest markerem ryzyka sercowo-naczyniowego. | Wykonaj wraz z B12 i folianami, gdy podejrzewasz niedobór którejś z tych witamin lub przy hiperhomocysteinemii w badaniach przesiewowych. |
| Morfologia krwi z rozmazem | MCV w fL, Hb w g/dL, liczba erytrocytów, obraz rozmazu. Makrocytoza często przy MCV >96–100 fL. | W niedoborze B12 typowa jest niedokrwistość megaloblastyczna z podwyższonym MCV, obniżoną hemoglobiną i charakterystycznymi zmianami w rozmazie (hipersegmentacja neutrofili). | Warto wykonać u każdego pacjenta z podejrzeniem niedoboru B12, objawami anemii lub zaburzeniami neurologicznymi, a także w monitorowaniu odpowiedzi na leczenie. |
Jeśli wynik B12 jest w strefie granicznej, a objawy lub MCV budzą podejrzenia, nie poprzestawaj na pojedynczym parametrze. Dobrym podejściem jest oznaczenie MMA i/lub holotranskobalaminy oraz homocysteiny i folianów. Po rozpoczęciu terapii kontroluje się zwykle morfologię po 4–8 tygodniach, a poziom B12 i ewentualnie MMA po kilku miesiącach, oceniając zarówno poprawę laboratoryjną, jak i ustępowanie objawów klinicznych.
Jak suplementować witaminę B12 – formy, dawki i ryzyka?
Na rynku znajdziesz kilka form kobalaminy stosowanych w suplementach doustnych i lekach. Cyjanokobalamina jest najczęściej używana, bardzo stabilna, tania i dobrze przebadana, dlatego pozostaje standardem w profilaktyce i leczeniu niedoboru. Metylokobalamina i adenozylokobalamina są formami koenzymatycznymi, które w organizmie pełnią bezpośrednie funkcje metaboliczne, ale zwykle są droższe i mniej stabilne w preparatach doustnych. Hydroksykobalamina bywa preferowana w iniekcjach, ponieważ utrzymuje się dłużej w osoczu i lepiej nasyca zapasy tkankowe.
Witamina B12 należy do związków o bardzo niskiej toksyczności i dla zdrowej populacji dorosłych nie ustalono górnego tolerowanego poziomu spożycia. Nadmiar kobalaminy jest wydalany z moczem, a organizm ma dość skuteczne mechanizmy regulacji. Opisywane działania niepożądane to najczęściej łagodne reakcje skórne, biegunka lub dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Teoretycznym problemem jest maskowanie niedoboru kwasu foliowego przy podawaniu samej B12, dlatego przy niedokrwistości megaloblastycznej zawsze trzeba ocenić również foliany. W badaniach obserwacyjnych opisywano związki bardzo wysokich, długotrwale utrzymujących się stężeń B12 z większą częstością niektórych nowotworów, co wiąże się jednak raczej z chorobami podstawowymi niż z samą suplementacją, dlatego dawki powinny być dostosowane indywidualnie.
Doustna suplementacja – formy, biodostępność i proponowane dawki
| Forma | Uwagi o biodostępności i stabilności | Sugerowane dawki (profilaktyka i leczenie) — µg/dzień lub µg/porcja | Kiedy rozważyć wysokie dawki doustne (1000–2000 µg/d) |
| Cyjanokobalamina | Bardzo stabilna chemicznie, dobrze przebadana. Wchłanianie zależne od IF przy dawkach zbliżonych do RDA, przy wysokich dawkach dodatkowo około 1% dawki wchłania się biernie. | Profilaktyka w populacji ogólnej: 2,4–4 µg/d. Profilaktyka u wegan: zwykle 25–100 µg/d lub 1000 µg 1–2 razy w tygodniu. Leczenie niedoboru: 1000–2000 µg/d doustnie przez kilka miesięcy. | Przy podejrzeniu częściowej malabsorpcji, u osób starszych, w weganizmie z już obniżonym poziomem B12, przy wartościach granicznych i objawach, gdy chcesz uniknąć zastrzyków. |
| Metylokobalamina | Aktywna forma komórkowa, nieco mniej stabilna w świetle i wysokiej temperaturze, biodostępność podobna lub nieco niższa niż cyjanokobalaminy, w wielu badaniach wymagała większych dawek dla tego samego efektu. | Profilaktyka: 50–150 µg/d. Leczenie: 1000–2000 µg/d doustnie lub w formie tabletek podjęzykowych. | Przy preferencji pacjenta dla form „metylowanych”, u osób z zaburzeniami metylacji, jako alternatywa po nietolerancji cyjanokobalaminy. |
| Hydroksykobalamina doustna | Mniej popularna w formie doustnej, dobrze wiązana przez białka transportowe, przekształcana do form aktywnych w organizmie. | Zwykle stosowana w dawkach podobnych do cyjanokobalaminy, np. 250–1000 µg/d w preparatach wieloskładnikowych. | Raczej rzadko, głównym miejscem jej użycia jest podawanie pozajelitowe. |
| Adenozylokobalamina | Forma mitochondrialna, mniej stabilna i mniej przebadana niż cyjanokobalamina, zwykle droższa, spotykana w preparatach złożonych. | Typowe dawki suplementacyjne 100–300 µg/d, często w połączeniu z metylokobalaminą. | Jako uzupełnienie terapii u pacjentów z przewlekłymi neuropatiami, gdy stosuje się kombinacje form B12. |
W leczeniu doustnym przy prawidłowo działającym przewodzie pokarmowym pierwsze efekty hematologiczne można zaobserwować już po 1–2 tygodniach (spadek MCV, wzrost retikulocytów), a pełną normalizację morfologii zwykle w ciągu 1–2 miesięcy. Objawy neurologiczne ustępują wolniej, czasem przez kilka lub kilkanaście miesięcy. Jeśli mimo 2–3 miesięcy odpowiedniej doustnej suplementacji nie widzisz poprawy parametrów lub pacjent ma ciężką niedokrwistość, nasilone objawy neurologiczne albo rozpoznaną malabsorpcję, trzeba przejść na terapię parenteralną.
Zastrzyki B12 – schematy, wskazania i możliwe skutki uboczne
Iniekcje z witaminy B12 są wskazane przy ciężkim lub objawowym niedoborze z zajęciem układu nerwowego, w potwierdzonej anemii złośliwej, po całkowitej lub częściowej gastrektomii, po resekcji jelita krętego, u pacjentów po operacjach bariatrycznych z trwałą malabsorpcją oraz wtedy, gdy leczenie doustne okazało się nieskuteczne lub niemożliwe (np. nasilone wymioty, ciężkie choroby jelit).
- Standardowy schemat naprawczy – 1000 µg cyjanokobalaminy lub hydroksykobalaminy domięśniowo lub podskórnie codziennie lub co drugi dzień przez 1–2 tygodnie, następnie 1000 µg raz w tygodniu przez 4–6 tygodni, a następnie 1000 µg raz w miesiącu jako dawka podtrzymująca.
- Schemat w anemii złośliwej – 1000 µg hydroksykobalaminy IM co drugi dzień przez 2 tygodnie, następnie 1000 µg co 2–3 miesiące do końca życia, zgodnie z krajowymi wytycznymi.
- Schemat po gastrektomii lub dużej resekcji jelita krętego – 1000 µg cyjanokobalaminy IM co miesiąc lub co 2–3 miesiące przewlekle, w zależności od odpowiedzi klinicznej i wyników badań.
- Terapia w ciężkiej neuropatii – początkowo 1000 µg IM co drugi dzień przez 2–3 tygodnie, potem 1000 µg co tydzień przez 1–2 miesiące, a następnie dawki podtrzymujące raz w miesiącu.
Do najczęstszych działań niepożądanych iniekcji należą miejscowy ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia oraz przejściowe objawy ogólne takie jak uczucie gorąca czy zawroty głowy. Bardzo rzadko mogą wystąpić reakcje alergiczne z wysypką lub wstrząsem. Przy szybkim wyrównywaniu ciężkiej niedokrwistości zdarza się hipokaliemia wynikająca z intensywnej erytropoezy, dlatego u takich pacjentów warto monitorować poziom potasu oraz morfologię krwi w pierwszych tygodniach terapii.
- Dłuższego i regularnego monitorowania po zastrzykach wymagają pacjenci z anemią złośliwą, osoby po rozległych resekcjach jelita lub żołądka oraz chorzy przewlekle przyjmujący metforminę lub inne leki zaburzające wchłanianie B12.
Podsumowanie
Dla zachowania zdrowia układu nerwowego i krwiotwórczego musisz zadbać o regularne dostarczanie witaminy B12 z diety lub suplementów. Najbogatszymi źródłami są podroby, ryby morskie, czerwone mięso oraz nabiał i jaja, a dla wegan – napoje roślinne, płatki śniadaniowe i inne produkty wzbogacane w B12 oraz dobrze dobrana suplementacja doustna. Typowe objawy niedoboru to jednoczesna makrocytoza i niedokrwistość megaloblastyczna, parestezje, zaburzenia chodu, pogorszenie pamięci, zmiany nastroju oraz zapalenie języka, co powinno skłonić do oznaczenia B12 w surowicy, a przy wynikach granicznych także holotranskobalaminy, MMA i homocysteiny. W profilaktyce zwykle wystarczają dawki rzędu 2,4–100 µg dziennie, natomiast w leczeniu niedoboru stosuje się 1000–2000 µg doustnie lub standardowe schematy iniekcyjne z dawką 1000 µg, szczególnie u chorych z malabsorpcją lub ciężkimi objawami, co zawsze warto prowadzić we współpracy z lekarzem.
Uwaga redakcyjna
Przy podawaniu w tekście i tabelach konkretnych wartości zawartości witaminy B12 w produktach (µg/100 g lub µg/porcja) oraz norm zapotrzebowania (µg/dzień) masz obowiązek opierać się na wiarygodnych źródłach, takich jak Polskie Tabele Składu i Wartości Odżywczej Żywności IŻŻ, bazy USDA FoodData Central czy aktualne normy żywieniowe EFSA i krajowe rekomendacje. Każde dane liczbowe w tabelach powinny mieć jasne oznaczenie jednostek (µg/100 g, µg/porcja, pg/mL, pmol/L) i wskazanie źródła, a przy przeliczaniu stężeń z pg/mL na pmol/L warto dodać informację o użytym przeliczniku.
Wszystkie tabele z danymi liczbowymi powinny mieć wyraźnie opisane jednostki przy każdej kolumnie, a tam, gdzie to potrzebne, warto dodać informację o przeliczniku między pg/mL a pmol/L lub między µg/100 g a µg/porcję, żeby zminimalizować ryzyko błędnej interpretacji wyników przez czytelnika.
Co warto zapamietać?:
- Witamina B12 (kobalamina) jest niezbędna do syntezy DNA, produkcji krwinek czerwonych, metabolizmu homocysteiny i prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego (osłonka mielinowa, neuroprzekaźniki); organizm nie syntetyzuje jej samodzielnie.
- Naturalnie występuje prawie wyłącznie w produktach odzwierzęcych (wątróbka, małże, ryby morskie, czerwone mięso, jaja, nabiał); diety wegańskie wymagają obowiązkowo produktów wzbogacanych (napoje roślinne, płatki, drożdże odżywcze) i/lub suplementacji – roślinne „źródła” typu spirulina zawierają głównie nieaktywne analogi B12.
- RDA dla dorosłych wynosi 2,4 µg/d (2,6 µg w ciąży, 2,8 µg w laktacji), przy czym organizm ma zapasy 2–5 mg w wątrobie; objawy niedoboru (anemia megaloblastyczna, makrocytoza, parestezje, ataksja, zaburzenia pamięci i nastroju, zapalenie języka) mogą pojawić się dopiero po 2–5 latach braku podaży lub zaburzeń wchłaniania.
- Diagnostyka powinna opierać się nie tylko na poziomie B12 w surowicy (<200 pg/mL = niedobór, 200–300 pg/mL = strefa graniczna), ale także na holotranskobalaminie, MMA, homocysteinie oraz morfologii (MCV, obraz rozmazu); przy wynikach granicznych lub objawach neurologicznych konieczne są badania uzupełniające.
- Profilaktyczna suplementacja: zwykle 2,4–4 µg/d u ogółu populacji, u wegan 25–100 µg/d lub 1000 µg 1–2×/tydz. (najczęściej cyjanokobalamina); leczenie niedoboru: 1000–2000 µg/d doustnie lub schematy iniekcyjne 1000 µg (początkowo codziennie/co drugi dzień, potem dawki podtrzymujące raz w miesiącu), szczególnie przy malabsorpcji, anemii złośliwej, po resekcjach przewodu pokarmowego.
