Afta ile trwa? Jak długo goją się afty w jamie ustnej?

Masz bolesne owrzodzenia w jamie ustnej i zastanawiasz się, ile trwa afta oraz czy możesz szybciej ją wyleczyć. W tym artykule wyjaśniam, jak długo goją się różne typy aft, od drobnych zmian po rozległe owrzodzenia Suttona. Dowiesz się też, co przyspiesza gojenie, jakie preparaty z apteki pomagają oraz kiedy afty wymagają wizyty u lekarza.

Jak długo goją się afty w jamie ustnej?

Większość pojedynczych, małych aft w obrębie jamy ustnej goi się samoczynnie w ciągu 7–14 dni, choć u niektórych osób dolegliwości bólowe mogą być najbardziej dokuczliwe przez 3–7 dni. Afty mogą pojawiać się na wewnętrznej stronie wargi, policzka, na języku, pod językiem, na dnie jamy ustnej czy podniebieniu miękkim. Co bardzo ważne, afty NIE są zakaźne, ponieważ nie wynikają z infekcji wirusowej tak jak opryszczka wargowa.

Czas gojenia zależy od typu zmiany. Afty Mikulicza, czyli małe afty, znikają zwykle bez śladu w ciągu kilkunastu dni, natomiast afty Suttona, czyli duże afty, mogą utrzymywać się nawet kilka tygodni i często pozostawiają blizny. W przypadku postaci opryszczkopodobnej, znanej jako afta opryszczkopodobna lub afty herpetiformne, pojedyncze mikrozmiany goją się podobnie jak afty małe, ale występują w skupiskach i mają skłonność do nawrotów.

• Afta mała (Mikulicza) zazwyczaj goi się w ciągu 7–14 dni i po wygojeniu nie pozostawia blizny.
• Afta duża (Suttona) może utrzymywać się kilka tygodni, a nawet do 2–3 miesięcy, często jest bardzo bolesna i niesie ze sobą ryzyko bliznowacenia.
• Afty herpetiformne najczęściej znikają w ciągu 7–14 dni, ale ze względu na liczne, drobne owrzodzenia i nawrotowy charakter, pacjent może odczuwać dolegliwości zdecydowanie częściej.

U osób z nawracającym aftowym zapaleniem jamy ustnej (RAS) epizody pojawiają się zwykle kilka razy w roku, a każde ognisko goi się zgodnie z typem afty, która dominuje w danym rzucie.

Jak wygląda proces gojenia aft? – fazy i objawy?

Gojenie aft w obrębie jamy ustnej przebiega etapami, a nasilenie bólu oraz czas trwania poszczególnych faz zależy od tego, czy masz do czynienia z małą aftą Mikulicza, rozległą aftą Suttona, czy licznymi aftami opryszczkopodobnymi. Objawy zmieniają się z dnia na dzień, począwszy od mrowienia i pieczenia, aż po ustępowanie bólu i stopniową regenerację śluzówki.

Faza wstępna – pierwsze objawy

Początek problemu to tzw. faza prodromalna, która trwa od kilku godzin do nawet 24–48 godzin przed pojawieniem się widocznej zmiany. W miejscu przyszłej afty odczuwasz mrowienie, pieczenie, drapanie lub świąd, a błona śluzowa staje się zaczerwieniona i tkliwa przy dotyku czy kontakcie z kwaśnymi potrawami. Taki stan możesz wyczuć na wewnętrznej stronie policzka, na języku, pod językiem, na wardze czy podniebieniu miękkim, zanim pojawi się klasyczna, biaława nadżerka.

• Najczęstsze subiektywne sygnały ostrzegawcze to pieczenie, mrowienie, świąd, uczucie szorstkości i nadwrażliwość na pokarmy kwaśne lub ostre w jednym, małym miejscu jamy ustnej.

Faza formowania się owrzodzenia

Po fazie wstępnej w ciągu 24–48 godzin rozwija się typowe owrzodzenie. Widzisz wtedy małą, okrągłą lub owalną nadżerkę z centralnym żółtobiałym nalotem, tzw. pseudomembraną, otoczoną czerwoną, zapalną obwódką. Zmiana może być płytka przy aftach małych lub głębsza przy aftach dużych, a ból nasila się z każdym dniem, szczególnie gdy afta znajduje się na ruchomych fragmentach śluzówki, jak język czy wewnętrzna warga.

• Typowe lokalizacje aft to wewnętrzna powierzchnia policzków, warga od strony jamy ustnej, grzbiet i boki języka, dno jamy ustnej, okolice pod językiem oraz podniebienie miękkie.

Faza ostra – szczyt nasilenia bólu

W fazie ostrej afta jest w pełni ukształtowana, a ból osiąga największe nasilenie. Trudno Ci normalnie jeść, każde dotknięcie pokarmem czy szczoteczką do zębów wywołuje kłujący lub palący ból, a rozmowa bywa nieprzyjemna, szczególnie gdy owrzodzenie leży na języku lub na wewnętrznej stronie wargi. U dzieci i przy rozległych aftach Suttona mogą pojawić się objawy ogólne, takie jak złe samopoczucie, stan podgorączkowy lub gorączka oraz powiększenie okolicznych węzłów chłonnych.

• Ostra faza trwa zwykle 3–7 dni w przypadku aft małych, natomiast przy większych aftach Suttona może znacznie się wydłużyć i utrzymywać się nawet powyżej tygodnia.

Początek fazy gojenia i postępująca regeneracja

Pierwszym sygnałem poprawy jest zmniejszenie bólu oraz uczucia pieczenia, często zauważalne około 7. dnia w przypadku aft Mikulicza. Owrzodzenie przestaje się powiększać, jego brzegi stają się mniej wyraźne, a w dnie rany zaczyna tworzyć się delikatna, różowa tkanka ziarninowa. Ubytek stopniowo się kurczy, śluzówka odzyskuje kolor z intensywnie czerwonego na różowy, a jedzenie i mówienie stają się coraz mniej bolesne.

• Całkowitego wygojenia możesz spodziewać się po 7–14 dniach przy aftach małych, po 3–6 tygodniach lub dłużej przy aftach dużych Suttona oraz po około 2–3 tygodniach przy aftach opryszczkopodobnych.

Co wpływa na szybkość gojenia aft? – czynniki przyspieszające i hamujące?

Na to, jak długo goi się afta, wpływają zarówno czynniki ogólnoustrojowe (stan odporności, niedobory witamin, choroby przewlekłe), jak i czynniki miejscowe w jamie ustnej, takie jak urazy mechaniczne czy skład niektórych past do zębów. U jednej osoby afta Mikulicza zniknie po tygodniu, a u innej o podobnej wielkości będzie się utrzymywać zdecydowanie dłużej właśnie z powodu takich obciążeń.

Im częściej pojawiają się afty, szczególnie typu afty Suttona, tym większe ryzyko przedłużonego gojenia, bliznowacenia śluzówki oraz dyskomfortu przy jedzeniu i mówieniu. W takich sytuacjach konieczna bywa pogłębiona diagnostyka oraz regularna kontrola u stomatologa lub lekarza rodzinnego.

Morfologia krwi z rozmazem, poziom ferrytyny, witaminy B12 oraz kwasu foliowego to podstawowy zestaw badań laboratoryjnych, które warto rozważyć przy podejrzeniu niedoborów sprzyjających nawrotowym aftom.

Czynniki ogólnoustrojowe – odporność i niedobory

Niedobór witaminy B12, kwasu foliowego, żelaza czy cynku bezpośrednio upośledza zdolność błony śluzowej do regeneracji, dlatego afty goją się wolniej i częściej nawracają. Choroby układowe, takie jak celiakia, choroba Leśniowskiego Crohna, zespół Behçeta czy inne schorzenia autoimmunologiczne, mogą powodować przewlekły stan zapalny w całym organizmie i objawiać się bolesnymi aftami w jamie ustnej. Przy znacznym spadku odporności, na przykład u osób po chemioterapii lub z ciężkimi zaburzeniami hematologicznymi, nawet mała afta ma tendencję do przedłużonego gojenia i częstych nadkażeń.

• Do stanów i leków, które mogą nasilać powstawanie aft, należą m.in. leki immunosupresyjne, chemioterapia, długotrwałe stosowanie niektórych NLPZ oraz przewlekły stres i przemęczenie.

Czynniki miejscowe – urazy, protezy i dieta

W jamie ustnej bardzo duże znaczenie ma mechaniczne podrażnienie śluzówki. Ostre krawędzie zębów, źle wypolerowane wypełnienia, aparat ortodontyczny czy niedokładnie dopasowana proteza mogą stale ocierać to samo miejsce, prowadząc do powstania afty i utrzymywania się nadżerki. Przy protezie siły żucia przenoszone są na ograniczone pole śluzówki, co dodatkowo zwiększa ryzyko mikrourazów. Jeśli afta powstaje ciągle w tym samym miejscu, warto skontrolować u dentysty dopasowanie protezy lub aparatu oraz stan zębów w sąsiedztwie zmiany.

• Do produktów i składników higieny jamy ustnej, które mogą zaostrzać afty, należą kwaśne owoce cytrusowe, ostre przyprawy, bardzo słone przekąski, alkohol w płynach do płukania oraz pasty do zębów zawierające SLS.

Jak przyspieszyć gojenie aft? – domowe sposoby i preparaty z apteki?

W przyspieszaniu gojenia aft można wykorzystać zarówno łagodne domowe metody, jak i dostępne bez recepty preparaty z apteki, a w ciężkich lub nawracających przypadkach wdraża się leczenie ogólnoustrojowe pod kontrolą lekarza. Dobór postępowania zależy od nasilenia bólu, wielkości owrzodzenia oraz częstości nawrotów.

• Płukanki solne z letnią wodą i niewielką ilością soli działają oczyszczająco, zmniejszają obrzęk i pomagają utrzymać lepszą higienę wokół afty, ale mogą lekko piec u osób bardzo wrażliwych.
• Płukanki z chlorheksydyną, na przykład preparaty z grupy Corsodyl 0.2%, mają działanie antyseptyczne i pomagają ograniczyć rozwój bakterii na powierzchni owrzodzenia.
• Ziołowe płukanki z szałwii czy rumianku łagodzą stan zapalny, działają delikatnie przeciwbakteryjnie i mogą zmniejszać uczucie pieczenia.
• Nawilżające żele z kwasem hialuronowym tworzą ochronny film, ograniczają ból przy kontakcie z pokarmami i wspierają proces regeneracji błony śluzowej.
• Żele łagodzące z substancjami takimi jak alantoina, pantenol czy ruskogenina mogą zmniejszać obrzęk i przyspieszać naprawę tkanek, szczególnie przy aftach urazowych.

• Miejscowe pasty steroidowe, np. preparaty z triamcynolonem w paście adhezyjnej, stosuje się na niewielkie, bardzo bolesne afty, nakładając cienką warstwę bezpośrednio na zmianę zwykle 2–3 razy dziennie, z pominięciem dzieci oraz sytuacji podejrzenia infekcji bakteryjnej w miejscu owrzodzenia.
• Preparaty z chlorheksydyną w formie płukanek, sprayów lub żeli ograniczają obciążenie bakteryjne w jamie ustnej i pomagają utrzymać czystość wokół aft.
• Środki z kwasem hialuronowym, dostępne w formie żeli, płynów czy sprayów, tworzą barierę ochronną i skracają czas gojenia dzięki intensywnemu nawilżeniu śluzówki.
• Preparaty z miejscowymi anestetykami, na przykład z benzokainą, silnie zmniejszają ból, ale u dzieci muszą być stosowane bardzo ostrożnie ze względu na ryzyko działań niepożądanych i możliwość zaburzenia połykania.
• Pasty oraz żele barierowe, takie jak Sachol, Aphtigel, Solcoseryl, Curasept Afte Rapid spray czy PerioKin spray, izolują aftę od bodźców mechanicznych, działają przeciwzapalnie i łagodząco.
• Suplementy witaminowe i mikroelementowe, na przykład preparaty typu Dezaftan Control, warto stosować dopiero po potwierdzeniu niedoboru w badaniach, aby uzupełniać konkretne, brakujące składniki.

Leczenie ogólne lub skierowanie do specjalisty jest zasadne, gdy występują duże, mnogie afty, epizody pojawiają się często, a obraz kliniczny sugeruje chorobę układową. W takich przypadkach stosuje się krótkie kursy systemowych kortykosteroidów, leki immunomodulujące lub leczenie przyczynowe choroby podstawowej, a prowadzeniem terapii zajmuje się lekarz rodzinny, gastrolog, dermatolog lub reumatolog w zależności od rozpoznania.

Przy miejscowym stosowaniu kortykosteroidów, takich jak pasta triamcynolonowa, trzeba nakładać niewielką ilość preparatu bezpośrednio na dokładnie osuszoną aftę po posiłku, unikać stosowania u małych dzieci oraz w przypadku podejrzenia ropnej infekcji bakteryjnej w miejscu zmiany.

Kiedy zgłosić się do lekarza? – objawy wymagające konsultacji?

Konsultacja lekarska jest potrzebna wtedy, gdy afty przestają mieć typowy, łagodny przebieg i mogą być objawem choroby ogólnoustrojowej lub powikłanego stanu zapalnego. Lekarz może zlecić badania dodatkowe, włączyć leczenie systemowe lub skierować Cię do specjalisty, jeżeli obraz zmian w jamie ustnej budzi wątpliwości.

• Do lekarza należy zgłosić się przy owrzodzeniach w jamie ustnej, które utrzymują się ponad 2 tygodnie bez tendencji do gojenia.
• Konsultacji wymagają bardzo duże afty powyżej 1 cm średnicy, szczególnie jeśli po ich wygojeniu pojawiają się wyraźne blizny.
• Wizyta jest konieczna, gdy liczne zmiany w jamie ustnej uniemożliwiają normalne odżywianie lub u dziecka pojawiają się oznaki odwodnienia, ponieważ nie chce pić z powodu bólu.
• Nawracające epizody aft, pojawiające się częściej niż 3–4 razy w roku, są wskazaniem do diagnostyki przyczynowej i oceny potencjalnych chorób ogólnych.
• Do lekarza trzeba zgłosić się także w razie towarzyszących objawów ogólnych, takich jak gorączka, bóle brzucha, biegunki, owrzodzenia narządów płciowych czy zmiany oczne.
• Wymagana jest ocena specjalistyczna, gdy pojawia się podejrzenie choroby autoimmunologicznej lub reakcji polekowej związanej z wprowadzeniem nowego leku.
• Objawy zakażenia wtórnego, takie jak obecność ropy, wyjątkowo silne zaczerwienienie, szybkie powiększanie się zmiany lub nagłe nasilenie bólu po okresie poprawy, również wymagają pilnej konsultacji.

W diagnostyce przewlekłych lub nietypowych aft lekarz najczęściej zleca morfologię z rozmazem, oznaczenie ferrytyny, poziomu witaminy B12 i kwasu foliowego, a w razie potrzeby także badania serologiczne lub kieruje do gastrologa, dermatologa bądź reumatologa w celu poszerzenia diagnostyki.

Co warto zapamietać?:

• Typowy czas gojenia: małe afty Mikulicza 7–14 dni (bez blizn), duże afty Suttona kilka tygodni do 2–3 miesięcy (często z bliznami), afty herpetiformne 7–14 dni, ale z częstymi nawrotami; afty nie są zakaźne.
• Przebieg w fazach: prodromalna (mrowienie, pieczenie 24–48 h), formowanie owrzodzenia (żółtobiała nadżerka z czerwoną obwódką), faza ostra z najsilniejszym bólem (3–7 dni przy aftach małych), następnie stopniowa regeneracja śluzówki aż do pełnego wygojenia.
• Czynniki spowalniające gojenie: niedobory B12, kwasu foliowego, żelaza, cynku; obniżona odporność, choroby autoimmunologiczne i układowe (np. celiakia, Crohn, Behçet), stres, leki (chemioterapia, immunosupresja, niektóre NLPZ), urazy mechaniczne (aparat, proteza, ostre zęby), dieta drażniąca oraz pasty z SLS.
• Przyspieszanie gojenia: płukanki solne, z chlorheksydyną lub ziołowe (szałwia, rumianek), żele z kwasem hialuronowym, alantoiną, pantenolem; miejscowe preparaty barierowe i znieczulające; w ciężkich/nawracających przypadkach – miejscowe pasty steroidowe (np. triamcynolon) lub leczenie ogólne pod kontrolą lekarza.
• Konieczność konsultacji lekarskiej: afty >2 tygodni bez poprawy, bardzo duże (>1 cm) lub mnogie zmiany utrudniające jedzenie/picie, nawroty >3–4 razy w roku, objawy ogólne (gorączka, biegunki, bóle brzucha, owrzodzenia narządów płciowych, zmiany oczne), podejrzenie choroby autoimmunologicznej/reakcji polekowej lub cechy nadkażenia (ropa, silne zaczerwienienie, szybkie powiększanie się zmiany).