Nie wiesz, skąd biorą się lęki Twojego dziecka w spektrum autyzmu i jak je rozpoznać. Z tego artykułu dowiesz się, czego najczęściej boją się dzieci z autyzmem, jak wyglądają objawy lęku i co może je nasilać. Poznasz też konkretne sposoby, jak reagować w codziennych sytuacjach i kiedy zwrócić się po pomoc do specjalistów.
Czego boją się dzieci z autyzmem?
Jakie są najczęstsze kategorie lęków?
Dzieci z autyzmem boją się nie tylko tego, czego obawiają się ich rówieśnicy. Autyzm to zaburzenie neurorozwojowe, więc ich mózg inaczej przetwarza bodźce, informacje i zmiany w otoczeniu. Z tego powodu lęk często pojawia się tam, gdzie inni widzą zwykłą codzienność. Warto uporządkować te obawy w kilka głównych kategorii, żeby łatwiej było Ci zrozumieć reakcje dziecka.
Jednym z najczęstszych problemów jest lęk przed zmianamilęki społecznelęki sensoryczne
U wielu dzieci pojawiają się także lęki związane z konkretnymi obiektami i sytuacjami
To, czego boi się dziecko z autyzmem, bardzo często wynika z tego, jak jego układ nerwowy odbiera bodźce, a nie z braku odwagi czy „złego wychowania”.
Warto też mieć z tyłu głowy, że nie ma jednego „typowego” profilu lęku dla wszystkich dzieci z autyzmem
Jak bardzo różnią się lęki między dziećmi?
Dwoje dzieci z diagnozą autyzmu może funkcjonować skrajnie inaczej. Jedno będzie się bało hałasu i tłumu, drugie będzie uwielbiało głośne zabawy, ale zacznie panikować przy każdej, najdrobniejszej zmianie planu dnia. Spektrum autyzmu jest bardzo szerokie
Niektóre dzieci przejawiają głównie lęk separacyjny i społeczny, inne prawie nie boją się ludzi, za to bardzo reagują na zmiany i bodźce sensoryczne. Są też dzieci, które na pierwszy rzut oka wydają się „bez lęków”, ale po dokładniejszej obserwacji widać, że unikają bardzo wielu sytuacji i robią wszystko, by trzymać się swoich wąskich schematów. Unikanie bywa maską lęku
Duże znaczenie ma to, jak wcześnie dziecko zostało zdiagnozowane i objęte wsparciem. Tam, gdzie w proces diagnostyczny włączono zespół specjalistów – psychiatrę dziecięcego, psychologa, pedagoga, logopedę, a czasem także neurologa – lęki bywają szybciej dostrzeżone i łagodzone. U części dzieci wykonuje się też badania genetyczne, na przykład Panel NGS Autyzm podstawowyBadanie WES
Badanie WES premium
BADANIE MIKROMACIERZYBADANIE FRAX
Musisz przyjąć, że Twoje dziecko ma własny, niepowtarzalny „profil lęku”
Jak lęki u dzieci z autyzmem się objawiają?
Lęk dziecka w spektrum autyzmu rzadko wygląda jak spokojne stwierdzenie „boję się”. Trudności w komunikacji
Do najczęstszych objawów lęku u dzieci z autyzmem należą między innymi napięcie mięśni, kołysanie się, podskakiwanie, machanie rękami, gryzienie rękawów czy skóry, zatykanie uszu, chowanie się pod koc, za mebel lub w inny kąt. U części dzieci pojawiają się też zachowania autoagresywne
Często lęk daje także objawy „z ciała”. Pojawiają się bóle brzucha, nudności, bóle głowy, nagła potrzeba pójścia do toalety albo przeciwnie – lęk przed toaletą
| Objawy lęku emocjonalne | Objawy lęku behawioralne | Objawy lęku fizyczne |
| niepokój, drażliwość, wycofanie | krzyk, płacz, agresja, uciekanie | bóle brzucha, napięcie, problemy ze snem |
| trudność w skupieniu uwagi | unikanie miejsc, osób, zadań | kołysanie, podskakiwanie, zatykanie uszu |
Musisz też wiedzieć, że lęk często „nakłada się” na objawy autyzmu
Jeśli Twoje dziecko po stresie nagle „cofa się” w rozwoju, traci wcześniej zdobyte umiejętności albo przestaje współpracować, bardzo możliwe, że jego układ nerwowy jest przeciążony lękiem.
Silny lęk może też prowadzić do tzw. meltdownu, czyli gwałtownego wybuchu, podczas którego dziecko traci kontrolę nad zachowaniem. To nie jest „atak złości dla zasady”. To moment, w którym organizm nie radzi sobie z nadmiarem bodźców i emocji. Twoje spokojne, ale zdecydowane wsparcie i bezpieczna przestrzeń są wtedy ważniejsze niż jakiekolwiek tłumaczenia.
Co wywołuje lęki u dzieci z autyzmem?
Jak zmiany i brak rutyny wpływają na lęk?
Dla wielu dzieci z autyzmem rutyna jest podstawowym źródłem poczucia bezpieczeństwa
Nawet z pozoru drobne sytuacje mogą być dla dziecka ogromnym obciążeniem. Inna trasa do szkoły, przestawione krzesło, nowa marka jogurtu, zmiana pory obiadu, wizyta gości, remont w domu, zastępstwo nauczyciela w przedszkolu. U malucha ze spektrum taka „błahostka” potrafi wywołać bunt, płacz, zamknięcie w sobie albo atak paniki
Możesz bardzo pomóc, uprzedzając o zmianachUniwersytetem SWPS
PTTPB
Jak trudności w komunikacji i negatywne doświadczenia nasilają lęk?
Dziecko, które nie potrafi jasno powiedzieć „boję się”, „nie rozumiem”, „to dla mnie za głośno”, jest skazane na ogromną frustrację. Brak skutecznej komunikacji bardzo mocno podnosi poziom lęku
Negatywne doświadczenia dodatkowo „uczą” dziecko lęku. Jeśli kiedyś zgubiło się w sklepie, każdy duży market może później wywoływać panikę. Jeżeli ktoś straszył je policją, lekarzem czy „potworem”, lęk przed obcymi ludźmi będzie silniejszy. Jeśli podczas nauki korzystania z toalety odczuwało ból, wstyd lub presję, łatwo może rozwinąć się lęk przed toaletami
Silny lęk społeczny wynika też z problemów z odczytywaniem sygnałów społecznych. Dziecko nie rozumie mimiki, intonacji głosu, żartów, ironii. Słowa innych odbiera dosłownie. Każda sytuacja społeczna staje się wtedy niewiadomą
Dlatego tak istotne jest wprowadzanie prostych, jasnych zasad oraz uczenie dziecka, jak może sygnalizować lęk w dostępny dla siebie sposób – gestem, obrazkiem, słowem, przyciskiem komunikatora. Programy takie jak „Ty decydujesz jak reagujesz”, realizowane między innymi przez Szpital Kliniczny im. dr. Józefa Babińskiego SP ZOZ, pokazują, że można trenować z dziećmi strategie reagowania na trudne emocje, również lęk.
Jak przeciążenie sensoryczne nasila lęk u dzieci ze spektrum autyzmu?
Jakie zmysły najczęściej wywołują lęk?
W autyzmie bardzo często występuje nadwrażliwość sensorycznaprzeciążenia sensorycznego
Najczęściej problem dotyczy słuchu. Nadwrażliwość słuchowalęku przed hałasem
Lęk mogą też wywoływać bodźce wzrokowe – jaskrawe światło, migające jarzeniówki, szybko zmieniające się obrazy na ekranie, bardzo kolorowe wnętrza. U niektórych dzieci dużym problemem jest dotyk. Etykiety, szorstkie ubrania, rajstopy, golfy, wełniane swetry, drapiące metki, piasek, niektóre kosmetyki. Maluch może panicznie reagować na obcinanie paznokci, mycie głowy czy czesanie. U innych duże znaczenie mają zapachy i smaki, co często objawia się wybiórczością pokarmową.
Jeśli w jednym miejscu łączy się hałas, ostre światło, intensywne zapachy i tłum ludzi, dziecko z autyzmem może być tam w stanie „permanentnego alarmu”.
To tłumaczy, dlaczego tak dramatycznie wyglądają niektóre sytuacje w galeriach handlowych, na festynach czy w hałaśliwych klasach. Dla Ciebie to tylko głośna przestrzeń, dla dziecka – atak wszystkich zmysłów naraz
Jak rozpoznać przeciążenie sensoryczne?
Rozpoznanie przeciążenia sensorycznego wymaga uważnej obserwacji. Najczęściej narastanie przeciążenia zaczyna się od subtelnych sygnałów. Dziecko staje się bardziej drażliwe, przestaje odpowiadać na pytania, zaczyna się kołysać, podskakiwać, machać rękami, gryźć rękaw, pocierać oczy, wiercić się. Coraz częściej spogląda w jedno miejsce albo próbuje się schować. To moment, w którym warto jak najszybciej ograniczyć bodźce
Kiedy przeciążenie rośnie, dołączają kolejne objawy. Zatykanie uszu, chowanie głowy w kurtkę, krzyk przy każdym nowym dźwięku, zasłanianie oczu, próby ucieczki. Dziecko może stać się nagle „nie do dogadania”, przestać reagować na prośby, popychać innych, rzucać przedmiotami. W końcu dochodzi do meltdownu, w którym maluch zahisterycznie płacze, krzyczy, ucieka lub „zamiera” i nie jest w stanie żadnej współpracy.
- częstsze stereotypowe ruchy – kołysanie, podskakiwanie, machanie rękami,
- zatykanie uszu lub oczu, chowanie się,
- nagłe wybuchy złości albo płaczu w głośnym, jasnym miejscu,
- silne unikanie określonych miejsc – sklepów, stołówek, korytarzy szkolnych,
- po powrocie do domu „rozpad” – długi płacz, rozdrażnienie, trudności z wyciszeniem.
Jeśli obserwujesz taki schemat, bardzo prawdopodobne jest, że to właśnie przeciążenie sensoryczne stoi za lękiem
Jak radzić sobie z lękiem w praktycznych sytuacjach?
Codzienne sytuacje, takie jak zakupy, wyjście do lekarza, jazda windą, korzystanie z toalety czy pobyt w szkole, mogą być dla dziecka z autyzmem ogromnym wyzwaniem. Twoja reakcja ma ogromne znaczenie dla tego, czy lęk będzie narastał, czy powoli słabł
Zanim wejdziesz z dzieckiem w trudną sytuację, przygotuj je. Opowiedz spokojnie, co się wydarzy, pokaż zdjęcia miejsca, użyj historyjek obrazkowych. Możesz odegrać scenkę w domu – na przykład wizytę w toalecie publicznej czy przejazd windą. Świetnie sprawdzają się proste plany w stylu „najpierw – potem”, na przykład „najpierw toaleta, potem bajka w telefonie”. To daje dziecku poczucie przewidywalności i kontroli.
W hałaśliwych miejscach pomocne bywają słuchawki wyciszającezatyczki do uszuDla wielu dzieci dotyk znanych przedmiotów działa jak kotwica bezpieczeństwa
- ustal z dzieckiem „bezpieczny sygnał”, którym pokaże, że ma dość – może to być słowo, gest albo obrazek,
- zaproponuj techniki wyciszania – powolne, głębokie oddychanie, liczenie do dziesięciu, ściskanie piłeczki,
- zadbaj o możliwość przerwy – miejsce, do którego możecie na chwilę wyjść, gdy lęk urośnie,
- mów krótko i konkretnie – długie tłumaczenia w trakcie lęku często pogłębiają chaos,
- po trudnej sytuacji wróć do niej na spokojnie – narysujcie, co się wydarzyło, zaznaczcie, co było najtrudniejsze, a co się udało.
W przypadku lęku przed toaletami
Nie zmuszaj dziecka do gwałtownej konfrontacji z tym, czego się boi. Dużo skuteczniejsze jest podejście „małych kroków” z Twoją stałą obecnością i spokojem.
Jeśli Twoje dziecko doświadcza bardzo silnej nadwrażliwości lub powtarzających się napadów lęku, część rodziców rozważa także metody medyczne, na przykład stosowanie leków objawowych lub – w niektórych przypadkach i pod ścisłą kontrolą lekarza – marihuany leczniczej
Bardzo pomaga, gdy rodzice sami uczą się strategii pracy z lękiem. Warsztaty i webinaria prowadzone przez psychologów i psychoterapeutów, na przykład takich jak Barbara ChoroniewskaMartyna Sznir‑Rojek
Jak i kiedy szukać pomocy specjalistycznej?
Jest ogromna różnica między naturalnymi obawami dziecka a lękiem, który zaczyna rządzić całym życiem rodziny. Powinieneś szukać pomocy specjalistycznej, gdy lęk wyraźnie utrudnia codzienne funkcjonowanie
Najlepszym punktem wyjścia jest konsultacja z psychologiem dziecięcympsychoterapeutą poznawczo‑behawioralnym
Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczo‑Behawioralnej (PTTPB)
Uniwersytetu SWPSEffatha
Konsultacja psychiatry dziecięcego jest szczególnie ważna, kiedy oprócz lęku pojawiają się napady agresji, autoagresji, bardzo nasilone zaburzenia snu lub podejrzenie dodatkowych zaburzeń, na przykład padaczki czy depresji. Czasem lekarz zleca dodatkowe badania, w tym genetyczne – Badanie WESBadanie WES premium
Panel NGS Autyzm podstawowy
BADANIE MIKROMACIERZY
BADANIE FRAX
TESTDNA sp. z o.o. Sp.k.
Im wcześniej poprosisz o wsparcie, tym większa szansa, że lęk nie utrwali się jako stały sposób reagowania dziecka na świat.
W praktyce najlepsze efekty daje połączenie kilku form pomocy. Pracy z dzieckiem nad regulacją emocji i bodźców. Wsparcia rodziców w postaci psychoedukacji i konsultacji. Czasem terapii integracji sensorycznej, która zmniejsza przeciążenia. Niekiedy także leczenia farmakologicznego, gdy lęk jest bardzo nasilony. Profesjonalny zespół – psycholog, pedagog, terapeuta SI, psychiatra – może wspólnie stworzyć plan wsparcia dopasowany do potrzeb Twojego dziecka
Nie musisz wszystkiego umieć od razu. Ważne, byś uwierzył, że lęki dziecka z autyzmem można oswajać, a jego świat może stać się bardziej przewidywalny i bezpieczny. Specjaliści są po to, by pomóc Ci tę drogę zaplanować i przejść krok po kroku razem z dzieckiem.
Co warto zapamietać?:
- Dzieci z autyzmem najczęściej doświadczają lęku przed zmianą rutyny, lęków społecznych i sensorycznych (hałas, światło, zapachy, dotyk), a także specyficznych fobii (np. toalety, windy, odkurzacz); każdy ma indywidualny „profil lęku”.
- Lęk rzadko jest komunikowany słowami – objawia się zachowaniem (krzyk, płacz, agresja, ucieczka, meltdown), zmianami w funkcjonowaniu (wycofanie, unikanie, nasilenie stereotypii) oraz objawami fizycznymi (bóle brzucha, problemy ze snem, napięcie mięśni).
- Główne czynniki nasilające lęk to: brak przewidywalności i zaburzenie rutyny, trudności w komunikacji („nie umiem powiedzieć, czego potrzebuję”), negatywne doświadczenia (np. w sklepie, toalecie) oraz przeciążenie sensoryczne – szczególnie hałas i ostre bodźce w zatłoczonych miejscach.
- W codziennych sytuacjach pomagają: wcześniejsze przygotowanie (zapowiedzi, obrazki, historyjki), stopniowe oswajanie („małe kroki”), wsparcie sensoryczne (słuchawki wyciszające, „aparat uspokajający”), jasne zasady, krótka komunikacja, możliwość przerwy i uczenie dziecka sygnału „mam dość”.
- Po pomoc specjalistyczną (psycholog, terapeuta CBT, psychiatra dziecięcy, terapeuta SI) warto się zgłosić, gdy lęk utrudnia codzienne funkcjonowanie (szkoła, sen, jedzenie, toaleta, agresja/autoagresja); czasem wskazana jest diagnostyka genetyczna (np. WES, Panel NGS Autyzm, mikromacierz, FRAX) i – w ciężkich przypadkach – leczenie farmakologiczne pod ścisłą kontrolą lekarza.
