Nie jesteś pewien, czy to już ospa wietrzna, czy jeszcze „zwykłe” przeziębienie z paroma krostkami na skórze. Z tego artykułu dowiesz się, jak wygląda ospa od pierwszych objawów aż po gojenie się strupków. Poznasz też miejsca, w których wysypka pojawia się najczęściej oraz sytuacje, w których musisz szybko zgłosić się do lekarza.
Czym jest ospa wietrzna
Ospa wietrzna to ostra choroba wirusowa wywołana przez Varicella-zoster virus (VZV), czyli human herpesvirus 3 – HHV‑3. Zakażenie szerzy się głównie drogą kropelkową podczas kaszlu i kichania, ale także przez bezpośredni kontakt z treścią pęcherzyków na skórze chorego. Najczęściej chorują dzieci i osoby niezaszczepione, a zaraźliwość jest bardzo wysoka – po bliskim kontakcie zachoruje nawet około 90 procent podatnych osób. Chory zakaża od około 1–2 dni przed pojawieniem się wysypki aż do czasu, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną i zamienią się w strupy.
Istnieje szczepionka przeciwko ospie wietrznej zawierająca żywy, atenuowany wirus VZV, dostępna m.in. jako VARILRIX oraz VARIVAX. U zaszczepionych osób ospa, jeśli w ogóle się pojawi, zwykle ma dużo łagodniejszy przebieg i ograniczoną liczbę pęcherzyków. Mimo że większość dzieci przechodzi chorobę lekko, u niemowląt, kobiet w ciążywtórne bakteryjne nadkażenia, zapalenie płuc czy powikłania neurologiczne.
Jak zaczyna się ospa – okres inkubacji i faza prodromalna
Po kontakcie z osobą chorą na ospę wietrzną rozpoczyna się okres wylęgania, który trwa zwykle 10–21 dni, najczęściej około 14 dni. W tym czasie wirus Varicella-zoster namnaża się w błonach śluzowych dróg oddechowych i węzłach chłonnych, ale nie ma jeszcze charakterystycznej wysypki. Pierwsze objawy pojawiają się zwykle po mniej więcej dwóch tygodniach od ekspozycji, choć u osób z niedoborami odporności ten czas może się wydłużyć nawet do około 4 tygodni.
Tuż przed wysypką pojawia się tzw. faza prodromalna, trwająca zwykle 1–2 dni. W tym okresie możesz zauważyć u siebie lub dziecka gorączkę, złe samopoczucie, ból głowy, bóle mięśni i brak apetytu, czasem także lekki katar lub ból gardła. U małych dzieci objawy prodromalne bywają bardzo dyskretne albo w ogóle ich nie widać, natomiast u nastolatków i dorosłych ten etap bywa wyraźny i bardziej dokuczliwy.
- U dorosłych faza prodromalna to zwykle wyraźna wysoka gorączka, silny ból głowy, bóle mięśni i wyraźne rozbicie, a u dzieci częściej obserwuje się jedynie stan podgorączkowy, marudność i niewielkie osłabienie.
Jak wyglądają pierwsze objawy ospy – objawy zwiastunowe i pierwsze zmiany skórne
Po krótkim etapie objawów „grypopodobnych” na skórze pojawiają się pierwsze wykwity. Typowa zmiana ospy wietrznej przechodzi drogę plamka (macula) → grudka → pęcherzyk wypełniony przejrzystym płynem, opisywany obrazowo jako „kropla rosy na płatku róży”. Nowe ogniska wysypki pojawiają się rzutami przez kilka kolejnych dni, dlatego w jednym momencie na skórze widoczne są plamki, grudki, pęcherzyki, krosty i strupki. Taka wielopostaciowość zmian jest bardzo charakterystyczna dla ospy i zwykle towarzyszy jej intensywny świąd, który nasila się w cieple i w nocy.
- Najczęstsze lokalizacje pierwszych zmian skórnych to tułów (plecy i brzuch), twarz, owłosiona skóra głowy oraz błony śluzowe jamy ustnej, natomiast dłonie i podeszwy stóp zajęte są rzadko i raczej w cięższym przebiegu choroby.
Jeśli na tułowiu, twarzy i skórze głowy widzisz jednocześnie plamki, grudki, typowe pęcherzyki z przejrzystą treścią oraz świeże strupki, a dłonie i stopy są prawie wolne od zmian, to z dużym prawdopodobieństwem masz do czynienia z ospą wietrzną, a nie jednorodną wysypką polekową lub różyczkową.
Ospa dzień po dniu – przebieg wysypki i etapy zmian skórnych
Wysypka ospowa ma zwykle najbardziej burzliwy przebieg w pierwszym tygodniu choroby. Przez kilka dni pojawiają się kolejne „rzuty” wykwitów, aż liczba zmian osiąga maksimum, po czym pęcherzyki zaczynają mętnieć, przysychać i zamieniają się w strupy. U większości dzieci cały wysypkowy etap trwa około 7–10 dni. U osób zaszczepionych przeciwko ospie wietrznej wysypka jest zwykle znacznie skromniejsza, z niewielką liczbą pęcherzyków i szybszym gojeniem.
Dzień 1–2 początki i pierwsze krostki
W pierwszym lub drugim dniu choroby, po gorączce i gorszym samopoczuciu, pojawiają się pojedyncze czerwone plamki na tułowiu, czasem na twarzy. Szybko przechodzą one w drobne grudki, które mogą być mylone z wysypką alergiczną albo ukąszeniami owadów. Często towarzyszy im lekka do umiarkowanej gorączka oraz marudność, ból głowy czy ból mięśni. W tym okresie liczba zmian na skórze rośnie z godziny na godzinę i w kolejnych dniach może gwałtownie się zwiększać.
Dzień 3–5 pęcherzyki, nasilenie i świąd
To najczęściej najbardziej dokuczliwa faza ospy. Grudki w ciągu kilkunastu godzin wypełniają się przejrzystym płynem i tworzą klasyczne pęcherzyki, często z delikatną czerwoną obwódką dookoła. Wciąż pojawiają się nowe ogniska, więc na ciele widzisz jednocześnie świeże grudki i dojrzałe pęcherzyki. Świąd jest w tym okresie najsilniejszy, a rozdrapane zmiany łatwo ulegają wtórnemu bakteryjnemu nadkażeniu, prowadząc do powstania bolesnych krost, ropowic czy późniejszych blizn. Właśnie w tej fazie zakaźność jest największa, bo w płynie pęcherzykowym znajduje się bardzo dużo wirusa VZV.
- W czasie fazy pęcherzykowej pilnie zgłoś się do lekarza, jeśli wystąpi utrzymująca się wysoka gorączka, bardzo złe samopoczucie, duszność lub silny kaszel, sztywność karku, zaburzenia świadomości, wyraźnie zaczerwienione, bolesne lub sączące się ropnie w miejscu wykwitów.
Dzień 6–8 przysychanie pęcherzyków i gorączka po tygodniu
Około szóstego do ósmego dnia choroby zawartość pęcherzyków staje się mętna, pęcherzyki lekko się zapadają i zaczynają przysychać w brunatnożółte strupy. U wielu pacjentów w tym okresie gorączka stopniowo spada i samopoczucie poprawia się. Zdarza się jednak, że temperatura utrzymuje się dłużej lub na krótko ponownie rośnie, co może być zarówno elementem naturalnego przebiegu, jak i sygnałem rozwijającego się powikłania. Wciąż mogą pojawiać się pojedyncze nowe, mniejsze ogniska, ale ich liczba jest zwykle znacznie mniejsza niż na początku.
Dzień 9–14 gojenie, odpadanie strupów i koniec zakaźności
W drugiej fazie wysypka przechodzi w etap gojenia. Strupy zaczynają stopniowo odpadać, odsłaniając różowawe, delikatne obszary skóry. Jeśli zmiany były intensywnie drapane lub nadkażone bakteryjnie, mogą pozostać trwałe blizny i przebarwienia, szczególnie na twarzy i tułowiu. Za osobę niezakaźną uznaje się chorego zwykle wtedy, gdy wszystkie wykwity są w formie suchych strupów i od kilku dni nie pojawiają się nowe pęcherzyki. U dzieci z niepowikłaną ospą ten etap przypada zwykle około 7–10 dnia od początku wysypki.
- U osób z prawidłową odpornością pełne zagojenie zmian skórnych trwa przeciętnie 10–14 dni, natomiast u chorych z ciężkimi niedoborami odporności lub przy współistniejących chorobach przewlekłych proces gojenia może się wyraźnie wydłużyć i wymagać ścisłego nadzoru lekarskiego.
Gdzie pojawiają się zmiany i jak je rozpoznać
Wysypka ospowa ma charakterystyczną, tzw. dystrybucję centripetalną – najwięcej zmian jest na tułowiu, mniej na twarzy i owłosionej skórze głowy, a jeszcze mniej na kończynach. Pęcherzyki są małe, okrągłe lub owalne, zwykle od 2 do 5 milimetrów średnicy, wypełnione przejrzystym płynem, często na lekko zaczerwienionej podstawie. Po kilku dniach zamieniają się w twardawe strupy. Mogą także występować wykwity na błonach śluzowych jamy ustnej, podniebienia, policzków, narządów płciowych, a w cięższym przebiegu także na spojówkach oka, co powoduje ból i utrudnia jedzenie oraz picie.
U dzieci ospa wietrzna przeważnie przebiega łagodniej, z niższą gorączką i mniejszym ryzykiem powikłań. U dorosłych ta sama choroba zazwyczaj jest cięższa, częściej pojawia się wysoka temperatura, rozległe zmiany skórne (nawet ponad 500 wykwitów) oraz powikłania, takie jak zapalenie płuc, zapalenie wątroby, powikłania neurologiczne. Dorośli zdecydowanie częściej wymagają leczenia przeciwwirusowego acyklowirem i hospitalizacji.
Jak odróżnić ospę od innych chorób z wysypką
Ospa wietrzna powoduje wysypkę pęcherzykową, którą trzeba odróżnić od innych infekcji. W odrze wysypka jest plamisto grudkowa, zaczyna się za uszami i na twarzy, a towarzyszy jej kaszel, katar i zapalenie spojówek. W różyczce zmiany są drobne, różowe, bardziej jednorodne, z powiększeniem węzłów chłonnych za uszami. Wysypka polekowa zwykle nie ma pęcherzyków, jest rozlana i symetryczna. W chorobie dłoni stóp i ust (hand foot mouth disease) wykwity dominują na dłoniach, stopach i w jamie ustnej. Półpasiec to reaktywacja VZV z ogniskową, jednostronną wysypką w przebiegu jednego dermatomu i silnym bólem neuropatycznym. Ospa małpia (mpox) daje bardziej zbite, często ropne wykwity, częściej na twarzy, dłoniach i stopach oraz z nasilonym powiększeniem węzłów chłonnych.
- W praktyce klinicznej lekarz zwraca uwagę przede wszystkim na wieloetapowość zmian skórnych, typowe rozmieszczenie wykwitów na tułowiu i skórze głowy oraz na towarzyszący przebieg choroby z gorączką, świądem i możliwym zajęciem błon śluzowych.
Co oznacza wielopostaciowość zmian i jakie ma znaczenie diagnostyczne
Wielopostaciowość wysypki oznacza, że na skórze chorego możesz zobaczyć jednocześnie plamki, grudki, pęcherzyki, krosty i strupy. Jest to bezpośredni efekt „falowego” pojawiania się kolejnych rzutów wykwitów w przebiegu infekcji Varicella-zoster. Taki obraz „gwiaździstego nieba” na skórze, z mieszanymi stadiów zmian na tych samych okolicach ciała, jest bardzo typowym znakiem ospy wietrznej i ważnym argumentem diagnostycznym, często wystarczającym do rozpoznania bez badań laboratoryjnych.
Dla lekarza obecność wielopostaciowych wykwitów oznacza aktywną fazę zakażenia, z dużą ilością wirusa w pęcherzykach, a więc wysoką zakaźność. Jednocześnie pozwala to odróżnić ospę od wysypek, w których zmiany są jednorodne, jak przy wielu reakcjach polekowych czy częściach wirusowych osutek plamisto grudkowych. Także dla pacjenta obserwowanie „przejścia” zmian z pęcherzyków w strupy pomaga ocenić, na jakim etapie choroby się znajduje.
Co robić na początku choroby – pierwsza pomoc, domowe sposoby i kiedy iść do lekarza
Jeśli podejrzewasz ospę, pierwszym krokiem powinna być izolacja osoby chorej od osób podatnych na zakażenie, zwłaszcza niemowląt, ciężarnych bez odporności i osób w immunosupresji. Kontroluj regularnie temperaturę ciała i stosuj bezpieczne leki przeciwgorączkowe – u dzieci zaleca się przede wszystkim paracetamol. Unikaj aspiryny, która może prowadzić do zespołu Reye’a oraz ostrożnie podchodź do ibuprofenu, ponieważ jego stosowanie w ospie wiązano ze zwiększonym ryzykiem ciężkich nadkażeń skóry. Świąd możesz łagodzić przez chłodne krótkie kąpiele lub okłady, a po konsultacji z lekarzem także lekami przeciwhistaminowymi dostępnymi bez recepty lub na receptę. Bardzo ważna jest higiena skóry i krótko obcięte paznokcie, aby zmniejszyć ryzyko rozdrapywania pęcherzyków.
Bezwzględny kontakt z lekarzem jest konieczny u noworodków i młodszych niemowląt, u kobiet ciężarnychosób z obniżoną odpornością – po przeszczepach, w trakcie chemioterapii, z zaawansowanym zakażeniem HIV, w trakcie przewlekłej terapii immunosupresyjnej. Pilnej konsultacji wymagają także sytuacje, gdy gorączka jest bardzo wysoka lub utrzymuje się ponad kilka dni, pojawia się dusność, kaszel, silny ból w klatce piersiowej, zaburzenia świadomości, drgawki, silny ból głowy nie reagujący na paracetamol, a także objawy ciężkiego nadkażenia bakteryjnego skóry jak rozlane zaczerwienienie, obrzęk i ropny wysięk.
- U osób z wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu lekarz może włączyć acyklowir podawany doustnie lub dożylnie jak najszybciej, najlepiej w ciągu 24 godzin od pojawienia się wysypki, a w wybranych sytuacjach rozważyć podanie preparatu immunoglobuliny anty‑VZV po kontakcie z chorym.
Nie podawaj dzieciom z ospą aspiryny ani innych preparatów z kwasem acetylosalicylowym, bo może to doprowadzić do bardzo groźnego zespołu Reye’a, a rozdrapywanie pęcherzyków sprzyja powstawaniu trwałych blizn i ropnych nadkażeń, dlatego warto stosować chłodne kąpiele, lekkie żele łagodzące świąd i zadbać o krótkie, czyste paznokcie.
Co warto zapamietać?:
- Ospa wietrzna to wysoce zakaźna choroba wirusowa (VZV, HHV‑3); zaraźliwość sięga ok. 90% u osób podatnych, chory zakaża od 1–2 dni przed wysypką do całkowitego przyschnięcia pęcherzyków w strupy.
- Okres wylęgania wynosi 10–21 dni (najczęściej 14), po czym pojawia się faza prodromalna (1–2 dni) z gorączką, złym samopoczuciem i bólami mięśni, wyraźniejsza i cięższa u dorosłych niż u dzieci.
- Typowa wysypka: wielopostaciowe zmiany (plamki → grudki → pęcherzyki „kropla rosy na płatku róży” → strupy), pojawiające się rzutami przez 7–10 dni, z przewagą na tułowiu i skórze głowy, rzadziej na dłoniach i stopach, z silnym świądem i wysoką zakaźnością w fazie pęcherzykowej.
- Pełne gojenie zmian skórnych zwykle trwa 10–14 dni; chory przestaje być zakaźny, gdy wszystkie wykwity są suche i nie pojawiają się nowe; drapanie i nadkażenia bakteryjne sprzyjają bliznom i powikłaniom (ropnie, zapalenie płuc, powikłania neurologiczne).
- Postępowanie: izolacja chorego, paracetamol jako lek przeciwgorączkowy (unikać aspiryny i ostrożnie z ibuprofenem), chłodne kąpiele i higiena skóry na świąd; pilna konsultacja lekarska u noworodków, ciężarnych bez odporności, osób z immunosupresją oraz przy wysokiej, utrzymującej się gorączce, duszności, zaburzeniach świadomości lub cechach ciężkiego nadkażenia skóry; u grup ryzyka wskazany szybki acyklowir (do 24 h od wysypki) i ewentualnie immunoglobulina anty‑VZV.
